Học nhanh từ người giỏi hơn quanh bạn

Có một nguồn học mà nhiều người bỏ phí dù nó ở ngay cạnh bàn làm việc: những người giỏi hơn mình. Sách và khóa học dạy lý thuyết, nhưng người giỏi ngồi gần bạn dạy cách áp lý thuyết vào tình huống thật — thứ mà không giáo trình nào chép lại được. Bài này nói về cách khai thác nguồn đó: quan sát, hỏi đúng, và biến cái học lỏm được thành của mình.

Người giỏi quanh bạn là nguồn học nhanh nhất

Khi bạn tự mò một việc mới, bạn phải trả giá cho từng lần thử sai. Khi bạn học từ người đã làm việc đó nhiều lần, bạn được thừa hưởng kết quả của những lần thử sai họ đã trả giá rồi. Đó là lý do một người biết học từ đồng nghiệp giỏi tiến nhanh hơn hẳn người chỉ tự học một mình.

Điều này đặc biệt đúng trong một ngành đổi liên tục như global ecommerce (thương mại điện tử xuyên biên giới). Ở đây, phần lớn cái đáng học không nằm trong sách — nó nằm trong cách một người có kinh nghiệm đọc một bảng số, quyết một nước đi, hay xử một tình huống lạ. Kiến thức đó sống trong đầu người làm, và cách duy nhất để lấy nó ra là đến gần và học.

Điều đáng nói: nguồn này gần như miễn phí và luôn có sẵn. Vấn đề không phải là thiếu người để học, mà là phần lớn mọi người không chủ động học từ họ.

Quan sát: học lỏm cách họ làm

Cách học rẻ nhất và bị coi nhẹ nhất là quan sát. Người giỏi để lộ rất nhiều qua chính công việc hằng ngày của họ, nếu bạn chịu để ý.

Chú ý những điều cụ thể: khi gặp một vấn đề, họ nhìn vào đâu trước? Khi ra một quyết định, họ dựa trên dữ liệu nào? Khi bị phản bác, họ phản ứng ra sao? Một người mới thường chỉ thấy kết quả cuối — "anh ấy chọn phương án B". Người học giỏi thấy cả quá trình dẫn đến kết quả đó — "anh ấy chọn B vì đã kiểm ba dữ liệu này trước, và loại A vì lý do kia".

Quan sát tốt cũng gồm để ý cách họ dùng thời gian và ưu tiên. Người giỏi thường không làm nhiều việc hơn, mà làm đúng việc hơn. Nhìn họ chọn tập trung vào đâu và bỏ qua điều gì thường dạy bạn nhiều hơn cả một buổi họ giảng giải.

Hỏi đúng: câu hỏi tốt kéo ra kiến thức tốt

Quan sát cho bạn phần bề mặt. Để lấy phần sâu hơn, bạn phải hỏi. Nhưng chất lượng câu trả lời phụ thuộc vào chất lượng câu hỏi.

Câu hỏi kém là câu hỏi lười — thứ bạn tự tìm được câu trả lời trong năm phút nếu chịu thử. Hỏi những câu đó làm phí thời gian người khác và làm bạn trông như chưa cố. Hãy tự làm bài tập về nhà trước: thử, tra, hình thành một phán đoán của riêng mình, rồi mới hỏi.

Câu hỏi tốt thường có mấy dạng:

• Hỏi về lý do, không chỉ cách làm. "Vì sao anh chọn cách này thay vì cách kia?" kéo ra tư duy phía sau, thứ áp dụng được cho nhiều tình huống, chứ không chỉ một mẹo lẻ.
• Hỏi kèm phán đoán của mình. "Em nghĩ nên làm X vì lý do này, anh thấy sao?" cho người kia thấy bạn đã suy nghĩ, và câu trả lời sẽ thẳng vào chỗ bạn còn thiếu.
• Hỏi về những lần sai. "Có lần nào anh làm việc này hỏng không, vì sao?" thường kéo ra những bài học quý nhất, vì chúng là kết tinh của thất bại thật.

Người ta gần như luôn sẵn lòng giúp một người hỏi có chuẩn bị. Câu hỏi tốt là một dấu hiệu của sự tôn trọng — nó cho thấy bạn coi trọng thời gian của họ.

Học từ cách họ nghĩ, không chỉ họ làm

Đây là điểm phân biệt người học nông và người học sâu. Học một mẹo cho bạn giải quyết được một việc. Học cách nghĩ cho bạn giải quyết được cả một lớp việc tương tự.

Một mẹo cụ thể — "đặt tiêu đề listing thế này" — chỉ dùng được trong đúng tình huống đó, và có thể lỗi thời khi sàn đổi luật. Nhưng cách nghĩ đằng sau nó — "luôn bắt đầu từ từ khóa khách thật sự tìm" — thì bền hơn nhiều và áp được vào vô số tình huống mới. Khi học từ người giỏi, hãy luôn cố đào xuống lớp tư duy, đừng dừng ở lớp thao tác.

Học một mẹo giúp bạn xong một việc. Học một cách nghĩ giúp bạn xong cả trăm việc bạn chưa từng gặp.

Cho đi để nhận lại

Có một điều thực tế: người bận rộn không có nghĩa vụ dạy bạn. Họ giúp vì họ muốn, và họ muốn giúp những người xứng đáng để giúp.

Cách để trở thành người đó không phức tạp. Hãy là người biết ơn và ghi nhận sự giúp đỡ. Hãy thật sự áp dụng thứ họ chỉ, rồi quay lại cho họ biết kết quả — không gì làm người dạy vui hơn thấy điều mình chỉ tạo ra thay đổi thật. Và khi bạn giỏi lên, hãy giúp lại người đến sau. Một môi trường mà kiến thức chảy tự do như vậy làm mọi người mạnh lên nhanh hơn, và bạn hưởng lợi từ chính dòng chảy đó.

Biến cái học được thành của mình

Học lỏm được một điều chưa phải là đã sở hữu nó. Kiến thức chỉ thành của bạn khi bạn dùng nó và kiểm chứng bằng kết quả của chính mình.

Vì thế đừng dừng ở việc nghe và gật. Hãy áp ngay vào việc thật của bạn, xem nó có chạy không, chỗ nào cần chỉnh cho hợp hoàn cảnh của bạn. Và hãy ghi lại — dù chỉ vài dòng — để không quên và để sau này chia sẻ được cho người khác. Thói quen tự nhìn lại và rút ra bài học sau mỗi việc là thứ biến kinh nghiệm rời rạc thành năng lực thật. Một môi trường học nhanh còn có thêm một nguồn nữa: kho kiến thức chung của cả đội, chủ đề bài knowledge base nội bộ: bộ nhớ chung của cả công ty.

Học từ người giỏi cũng cần một thái độ đúng để không rơi vào một trong hai cực: quá tự ti nên không dám nêu ý kiến, hoặc quá tự tin nên không tiếp thu. Cân bằng giữa hai điều đó là chủ đề bài khiêm tốn và tự tin.

Cùng xây

Khả năng học nhanh từ người quanh mình là một trong những kỹ năng đáng giá nhất cho cả sự nghiệp — và nó gắn thẳng với tinh thần Day 1 ở Equarus: luôn tò mò, luôn tin có cách tốt hơn để làm mọi thứ, như mô tả trong bốn giá trị cốt lõi. Nếu bạn thuộc kiểu người xem mỗi đồng nghiệp giỏi là một cơ hội học, môi trường ở đây sẽ hợp với bạn. Xem con đường sự nghiệp tại Equarus. Chúng ta cùng xây.